شهيد قلم
بدا به حال حكومتي كه ملتش با اختناق و سانسور از انحراف و فساد محفوظ بماند!
محمد جعفر پوينده
محمد جعفر پوینده (زادهٔ ۱۷ خرداد۱۳۳۳ - درگذشتهٔ ۱۸ آذر۱۳۷۷): مترجم، نویسنده و روشنفکر معاصر، که در پاییز ۷۷ ترور شد. پوینده از فعال‌ترین اعضای کانون نویسندگان ایران بود.
پوینده در سال۱۳۳۳ در اشکذر یزد متولد شد. در شش سالگی به دبستان رفت و از ده سالگی مشغول به کار شد. در سال ۱۳۴۹ دیپلم گرفت و در همان سال در رشته حقوق قضایی در دانشگاه تهران پذیرفته شد. فعالیت سیاسی را از دوران دانشجویی در تهران آغاز کرد و از سال ۱۳۵۳ هنگامی که برای ادامهٔ تحصیل در دانشگاه سوربن به فرانسه رفت در خارج از کشور ادامه داد. در سال ۱۳۵۶ مدرک فوق لیسانس جامعه‌شناسی را از این دانشگاه دریافت کرد و در شهریور ۱۳۵۷ در بحبوحه انقلاب به کشورش بازگشت.
پوینده پس از انقلاب وقت خود را وقف ترجمهٔ آثار مختلف فلسفی و ادبی کرد و کتاب‌های بسیاری را از زبان فرانسه به فارسی برگرداند که برخی از آنها هنوز منتشر نشده‌اند.
وی عاقبت قربانی ترورهای سیاسی‌ای شد که عوامل وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی در سال‌های پایانی دههٔ هفتاد شمسی انجام دادند و بعدها به‌عنوان یک رسوایی امنیتی مطرح و به قتل‌های زنجیره‌ای معروف شد.
آثار ادبی، فلسفی و اجتماعی که در طی عمر کوتاهش ترجمه نمود بالغ بر ۳۶ اثر است. برخي از آثار وي :
ميشل/ آندره/ پيكار با تبعيض جنسي/محمد جعفر پوينده/نشر نگاه-1376
چگونگي مبارزه در راستاي برابري زن و مرد به عنوان يك حق انساني و يكي از بغرنج ترين تضادها و تناقضات بشرموضوع مطالبي است كه نويسنده كتاب، خانم آندره ميشل برگزيده است. يونسكو با هدف تشويق مبارزه با تبعيض جنسي و نيز با هدف تشويق ابتكارها در اين پيكار از سال 1981 برنامه اي گسترده را براي جلب افكارعمومي به اين مبارزه در پيش گرفت. در اين كتاب نويسنده، كليشه هاي تبعيض جنسي در جامعه، مدرسه، كتاب هاي كودكان و خانواده را توضيح داده سپس به مسئله پاكسازي اين كليشه هاي تبعيض آميز از كتاب هاي درسي و كتاب هاي كودكان، خانه، مدرسه و جامعه پرداخته است.
لوين/ ليا / پرسش و پاسخ درباره حقوق بشر/ محمد جعفر پوينده/نشر قطره -1377
مترجم در پيشاني كتابش چنين آورده است:"تقديم به تمام زنان و مردان آزادي خواهي كه در راه ترويج و ارتقاي حقوق بشر پيكار مي كنند و تحقق اين حقوق را مقدمه ضروري رهايي و شكوفايي همه جانبه ي نوع بشر مي دانند." و بي ترديد شهيد پوينده يكي از آن آزادي خواهاني است كه سهم برجسته اي در ترويج اين حقوق در ميهن مان داشته است.اين كتاب اثر با ارزشي است كه به آموزش اعلاميه جهاني حقوق بشر و چگونگي اجراي آن پرداخته است. اين ضرورت كه براي پيش گيري از كشتار جمعي، براي رفع تبعيض نژادي و هرگونه تبعيضي، براي پيكار با تبعيض جنسي، براي حمايت از حقوق كودكان، كارگران، اقليت ها و زندانيان براي اعاده ي آزادي و براي جلوگيري از هر گونه ظلم و بي عدالتي چه روش هاي عملي را بايد به كار گرفت، از جمله نكاتي است كه در اين كتاب به آن پرداخته شده است.
جانسون/گلن/اعلاميه جهني حقوق بشر و تاريخچه آن/محمد جعفر پوينده /نشر ني
هنگامي كه اين كتاب در پگاه انتشارش بود، شهيد محمد جعفر پوينده واپسين روزهاي حيات پربارش را پشت سر مي گذاشت. " اعلاميه جهاني حقوق بشر" مصوب 1948 يكي از متن هايي است كه ارزش هاي جهان شمولي را در بر دارد. فدريكو مايور در پيش گفتار اين كتاب مي گويد:" آموزش حقوق بشر در گرو كوششي بي وقفه است كه از نسلي به نسل ديگر همواره از نو آغاز مي گردد. اين گفته بدان معنا نيست كه چنين آموزشي كاري سيزيف وار است. درست برعكس تاريخ دهه هاي اخيربه روشني نشان مي دهد كه بذر حقوق بشر در هر خاكي كه كاشته مي شود اگر از محافظت و تغذيه ي مناسب بهره مند گردد سرانجام با غلبه بر بادهاي مخالف جوانه مي زند." در اين كتاب گلن جانسون در ابتدا با بيان شرايط تاريخي نگارش " اعلاميه جهاني حقوق بشر" در دوران پس از جنگ جهاني دوم به بررسي اعلاميه جهاني حقوق بشر كه آرمان مشترك تمامي ملتها و مردم جهان است پرداخته است.در انتهاي كتاب مهم ترين اسناد بين المللي مربوط به حقوق بشر اضافه شده است.
گلدمن/ لوسين/جامعه شناسي ادبيات (دفاع از جامعه شناسي رمان)/محمد جعفر پوينده/نشر هوش و ابتكار- چاپ نخست1371
كتاب جامعه شناسي ادبيات اثر مفصلي است كه در شمار يكي از آثار كلاسيك جامعه شناسي ادبيات جهان است. ارتباط ميان " ساختارهاي آگاهي جمعي يا جهان نگري گروه ها" و"ساختارهاي حاكم و يا به تعبير ديگر" پيوند ميان صورتهاي هنري با شرايط اجتماعي پيوند آنها" از مواردي است كه گلدمن در اين كتاب به آن مي پردازد. محمد جعفر پوينده درباره ترجمه اين كتاب گفته است:" قصد مترجم آن بوده كه با وجود قلت بضاعت و به قدر استطاعت خويش پيچيدگي و ظرافت بحث گلدمن را با رعايت جانب امانت بنماياند تا مگر چراغي فرا راه دانشجويان ادب دوستان و اهل نقد و بررسي ادبيات قرار گيرد...". قابل ذكر است كه شهيد پوينده در زمينه ي انديشه ها و آثار گلدمن نظراتي داشته است كه طي مقالاتي در نشرياتي چون" فرهنك توسعه" به چاپ رسيده است.
باختين/ميخائيل/سوداي مكالمه، خنده، آزادي/محمدجعفرپوينده/نشر آرست-1373
اين كتاب ارزشمند كه حاوي نكات ژرف انديشانه اي در عرصه ي اسلوب روش شناختي باختين است، حاصل گزينش و جمع آوري هوشمندانه و ترجمه ي روان محمد جعفر پوينده است. مطالب اين كتاب مشتمل بر دو بخش اصلي است. بخش نخست، گزيده مطالبي است از تعدادي انديشمند بزرگ جهان درباره ي زندگي آثار و جنبه هاي مختلف حيات فكري باختين. شهيد پوينده در پيشگفتار اين كتاب دراين ارتباط نوشته است:" مطالب اين بزرگان كه ديدگاه ها و تخصص هاي متفاوتي نيز دارند نشان دهنده فراگيري انديشه هاي باختين و ژرفا و دامنه ي گسترده آنهاست..." در بخش دوم كتاب شهيد پوينده گلچيني از مهم ترين آثار و نوشته هاي باختين را برگزيده است. اين بخش بنا به گفته ي وي " مقدمه اي است براي شناخت انديشه هاي وي(باختين) و با اين هدف فراهم آمده كه ضمن نشان دادن اهميت و جايگاه بي همتاي انديشه هاي باختين در قرن بيستم راه آشنايي با آنها را تا حدي هموار سازد."
لوكاچ/جورج/جامعه شناسي رمان/محمد جعفر پوينده/نشر نسل قلم-1375
اين كتاب مجموعه ي مقالاتي است كه لوكاچ به ماهيت و تحول تاريخي رمان و برداشت هاي متفاوتي كه در اين زمينه وجود دارد پرداخته است. لوكاچ با طرح اين پرسش كه " آيا بنياد اجتماعي عظمت هنري و نيروي جهان گستررمان در پيوستگي جهان بيروني و جهان دروني است يا در گسيختگي آنها؟" به طرح نظرگاه هاي مختلف در اين ارتباط پرداخته است. او ضمن بررسي نظرات انديشه گران بورژوا از منظر فلسفه تاريخ ماركسيستي، نظر زيبايي شناسي نوين را به اين "فلسفه جهان گستر يعني انسان محوري (اومانيسم) پرولتري" جلب مي كند. لوكاچ مي نويسد:" بنابراين رئاليسم سترگ راستين، انسان و جامعه را از ديدگاهي صرفا انتزاعي و ذهني به نمايش نمي گذارد، بلكه آن ها را در تماميت پويا و عيني شان به روي صحنه مي آورد. بر مبناي اين معيار گرايش به دروني ساختن صرف و گرايش به بيروني ساختن صرف، هر دو به شيوه اي واحد موجب فروكاستن و تباهي همه انواع هنر مي شود."
گلدمن/لوسين/جامعه فرهنگ ادبيات/محمد جعفر پوينده/ نشر چشمه-1376
گزيده و ترجمه بخش اول اين كتاب مجموعه اي است از مقالات و نوشته هايي از انديشمندان مختلف درباره زندگي آثار و انديشه هاي لوسين گلدمن. گلدمن يكي از انديشمندان ماركسيست قرن بود كه با انديشه هاي جزم انديشانه ي رايج استالينيستي به مخالفت برخاست. مطالعه و بازيابي آثار لوكاچ جوان "روشنايي نظري گسترده اي" براي اين متفكر به همراه داشت. تاثيرپذيري از شناخت شناسي تكويني"ژان پياژه" و انطباق آن با روش شناسي ماركسيستي مبناي پژوهش ها و دستاوردهاي نظري اين متفكر بزرگ مي شود كه عبارتند از:"ژرف انديشي مدام درباره شناخت شناسي پياژه اي، انسان باوري ماركسيستي، ديالكتيك و به طور عمده مقوله كليت، مفهوم امكان عيني..." بخش دوم اين كتاب گزيده هايي است از آثار و نوشته هاي گلدمن درباره فلسفه كانت، فلسفه معاصر، تاريخ فلسفه و ادبيات، جامعه شناسي ادبيات و نيز مقالات و نوشته هايي درباره ماركسيسم، مكتب فرانكفورت، ميشل فوكر، يادداشت هايي درباره فيلم هاي گدار، بونوئل، پازوليني و ...
هوركهايمر/ماكس/سپيده دمان فلسفه تاريخ بورژوايي/محمد جعفر پوينده/نشر ني-1376
دراين كتاب ماكس هوركهايمر يكي از رهبران و بنيان گزاران مكتب فرانكفورت به تبيين مهمترين نظرات خود مي پردازد. درضمن توضيح مهمترين دستاورد جامعه بورژوايي يعني درك قوانين طبيعي شناختن قانونمندي هاي موجود و "بازتوليد اين قانونمندي ها" نشان مي دهد كه اين جامعه تنها به چيرگي بر طبيعت و ابداع شيوه هاي نوين توليد بنا نشده "بلكه به همان اندازه بر چيرگي انسان بر انسان استوار است." او سپس فلسفه تاريخ بورژوايي را از پگاه برآمدنش به بحث مي گذارد. بررسي آراي ماكياولي سياستمدار معروف ايتاليايي به مثابه آغازگر و نمونه تيپيك چيرگي انديشه ي بورژوايي، گشاينده ي نخستين فصل اين كتاب است. فصل هاي بعدي كتاب با عناويني چون حقوق طبيعي و ايدئولوژي و يوتوپيا ادامه مي يابد. فصل پاياني اين نوشتار تحت عنوان ويگو و اسطوره شناسي، به بررسي انديشه هاي جامباتيستا ويگو فيلسوف كاتوليك ايتاليايي مي پردازد. در پيوست اين كتاب مقاله اي از "ژان گنشار" به چاپ رسيده است به نام "نگاهي به مكتب فرانكفورت" در اين كتاب شهيد پوينده اغلب با توضيحات و زيرنوشت هايش درك مفاهيم و مطالب كتاب را براي خواننده آسان نموده است.
دونت/ژاك/درآمدي بر هگل(نگاهي به زندگي آثار و فلسفه هگل)/محمد جعفر پوينده/فكر روز-1377
در اين كتاب نويسنده در ابتدا به زندگي و شخصيت هگل مي پردازد. سپس فلسفه ساختار فكري و ديالكتيك هگل را به اختصار معرفي مي كند. اين كتاب پس از معرفي متن ها و نوسته هاي هگل به توضيح چكيده اي از آثار وي در زمينه هاي فلسفه و دين نوآوري دانش ديالكتيك و ايدآليسم و تاريخ مي پردازد. اين كتاب نه تنها درس نامه ي هگل شناسي جهت آشنايي دانشجويان و علاقه مندان فلسفه است بلكه به دليل جامعيت و دقت آن در معرفي آثار و انديشه هاي هگل، به عنوان مبدا و آغاز هگل شناسي بسيار باارزش است.
درآمدي بر جامعه شناسي ادبيات/(مجموعه مقالات)/ترجمه و مقاله محمد جعفر پوينده/نقش جهان-1377
اين كتاب شامل 32 مقاله از 21 انديشمند جهان است. محمد جعفر پوينده ضمن ترجمه ي اين مقالات در گزينش و انتظام آنان نقش اصلي را داشته است. يكي از مقالات اثري است از شهيد پوينده به نام "كوهلر:چشم نو در جامعه شناسي ادبيات". اين مقاله به ديدگاههاي ژرف كوهلر درباره استقلال، زيبايي شناسي هنر، رابطه صورت و محتوا و نيز به بررسي نظر كوهلر درباره سطحي نگري و تقليل گرايي حاكم بر جامعه شناسي گري عاميانه پرداخته است.نخستين مقاله كتاب از لوسين گلدمن مي باشد. گلدمن در اين مقاله به توضيح و معرفي جامعه شناسي ديالكتيكي ادبيات مي پردازد. مقاله دوم" جامعه شناسي ادبيات و شاخه هاي گوناگون آن" است كه نويسنده آن "ژاك لنار" منتقد معاصر فرانسوي است. او در اين مقاله "ساختارهاي معنايي رمان را به وضعيت سياسي و اجتماعي زمانه پيوند مي دهد".مقاله سوم اثر "ژان-ايوناديه" به نام جامعه شناسي ادبيات و بنيان گذاران آن مي باشد. مقالات بعدي به ترتيب آثاري هستند از: پيرو، زيما(2 مقاله)، لوسين گلدمن، فرانكو فراروتي، محمدجعفرپوينده، اريش كوهلر، تئودور آدورنو، هانري زالامانسكي، جورج هواكو، ژرژ لابيكا، ژاك دونت، گي پلانتي –بونژورا(2 مقاله)، هگل جورج لوكاچ (5 مقاله)، برتولد برشت، ويكتورسرژ، آنتونيوگرامشي ،الكساندرا كولونتاي، ميشل بوتور و ميخائيل باختين(4 مقاله).
گارثون/آلوارو/سياست ملي كتاب(راهنماي توسعه كتاب و كتاب خواني)/محمد جعفرپوينده/نشركارنامه-1377
اين كتاب چكيده ي بحث هايي است كه از طرف يونسكو درباره كتاب و سال بين المللي كتاب در سال 1972 صورت گرفته است. اعلام سال 1972 به عنوان سال بين المللي كتاب با استقبال پرشوري از طرف نمايندگان نزديك به صد كشور جهان روبرو شد. شعار كتاب براي همه موضوع تبليغي بسياري از مراكز فرهنگي و آموزشي شد كه با استقبال افكار عمومي مواجه گرديد. در اين كتاب حلقه هاي به هم پيوسته ي توليد كتاب و پديدآورندگان ناشران چاپ پخش فروش و كتاب خواني توضيح داده شده و در تمامي زمينه ها پيشنهادات عملي و مشخصي ارائه شده است. پيوست هاي اين كتاب به طرح سياست ملي كتاب، قانون كتاب و منشور كتاب مي پردازد. مطالعه و معرفي اين كتاب به ديگران بي ترديد گامي است در توسعه ي كتاب و كتاب خواني.
دوبالزاك/اونوره/ پيردختر/مترجم محمد جعفر پوينده/نشراشاره-1367
اين رمان كه بالزاك آن را يكي از بهترين آثار خود مي داند، يكي از آثار ارزشمند ادبيات جهان و اولين ترجمه چاپ شده ي شهيد پوينده است. محمد پوينده خود درباره اين كتاب چنين مي گويد:" پيردختر، حكايت بسيار ساده يك پيردختر ثروتمند است و فراز و نشيب هاي زنگي وي و خواستگاران مختلفش را بازگو مي كند ..." اين رمان حكايت شهرستاني كوچك است با آدم هايش كه از نظر بالزاك مظهر و نمونه يك دوران، يك نسل و طبقه هاي گوناگون اين دوران هستند. پيردختر همانند بيشتر رمان هاي بالزاك از اين خصلت ممتاز برخوردار است كه شخصيت هاي نمونه وار را در موقعيت هاي نمونه وار آفريده است... .
ماكارانكو/آ./ راه زندگي/ محمدجعفرپوينده /نشرنگاه-1370
اين كتاب نيز مانند داستان پداگوژيكي يكي از آثار ارزشمند ماكارانكو و دستاورد تجربيات اوست. اين كتاب كه با زبان رواني نوشته شده است با شيوه اي جذاب به موضوع ارتباط والدين با فرزندان پرداخته است. نويسنده ضمن بررسي ويژگي هاي فرهنگي و پرورشي جامعه شوروي، متد و روشي را به دست مي دهد كه براي والدين ما نيز كليد گشايش بسياري از قفل هاي ناگشوده جوانان است.
ماكارانكو/آ./آموزش و تربيت كودكان/ترجمه محمد جعفرپوينده- سيمين كرماني نژاد/نشر پيشرو-1370
اين كتاب گزيده ي آن دسته از مقالات آموزشي ماكارانكو است كه به تربيت كودكان مي پردازد. آنتون سيمونويچ ماكارانكو خود در ابتداي كتاب چنين مي گويد :" فرزندان ما، يعني دوران پيري ما، تربيت درست در حكم پيري سعادتمند ماست و تربيت غلط رنج و اندوه و اشك وآه هاي آينده ما و كوتاهي ما در برابر مردم و ميهن ماست."جديت، سادگي و صداقت آن خصلت هاي اساسي در برخورد درست با فرزندان است كه ماكارانكو به آن اعتقاد دارد.
جانيني يلوتي/النا/ اگر فرزند دختر داريد( جامعه شناسي و روانشناسي شكل گيري شخصيت در دخترها) / محمد جعفر پوينده/نشر ني-1377
در پيشگفتار كتاب آمده است:" هر زني كه در صدد برآيد از خود و از نقش خويش در فرهنگ سخن بگويد مي تواند سرگذشت دخترانه دوران كودكي، نوجواني و جواني خود و نيز سرگذشت بلايايي را كه به علت جنسيت خويش تحمل كرده است، روايت كند...". اين كتاب با بررسي مستقيم زندگي كودك از ابتداي تولدش، جمع بندي مجموعه پژوهش هايي است كه در خانواده ها، شيرخوارگاه ها، مهدكودك ها و كلاس هاي آمادگي انجام گرفته است. رفتار بزرگترها در برابر كودك، انواع خواسته هاي تحميل شده بر آنان، همچنين خواسته هاي متفاوتي كه از كودكان بر حسب اينكه دختر يا پسر باشند؛ انتظار مي رود پاداش ها و تنبيه ها و ... از جمله مسائلي است كه در اين كتاب تحليل مي شود.
ازديگر آثار وي:
- گوبسك رباخوار، نوشته اونوره دوبالزاك
- تاريخ و آگاهي طبقاتي، نوشته جورج لوكاچ
- تحولات خانواده، نوشته جمشيد بهنام
- زبان شناسي اجتماعي، نوشته ژان- لوئي كالوه
- درآمدي بر جامعه شناسي آموزش و پرورش، نوشته محمد شكرابي
- كابوس اقتصادي، نوشته ويويان فورستر
- زنان از ديد مردان، نوشته بنوات گرو
- در شناخت انديشه گلدمن، نوشته سامي نعير
- آرزوهاي بر باد رفته، نوشته آنوره دوبالزاك
- هگل و انديشه فلسفي در روسيه:1917-1830، نوشته پلانتي بونژرو
- مكتب بوداپست، نوشته لوكاچ و شاگردان او
...ما بي چرا زنده گانيم
آنان به چرا مرگ خود آگاهانند...
روحش شاد و يادش گرامي باد.